آرتیمان کهن, نگین تویسرکان

قدمت منطقه تويسركان به دوران قبل از ميلاد مسيح (ع) مي‌ رسد. شهرستان تويسركان با در‌ه‌هاي پر از گردوي خود يكي از مهم‌ترين شهرستان‌هاي استان همدان را تشكيل مي‌دهد تويسركان از شمال به شهرستان‌هاي همدان و اسدآباد، از خاور به شهرستان ملاير، از جنوب به شهرستان نهاوند و از باختر به شهرستان كنگاور محدود مي‌شود. اساس اقتصاد اين ناحيه را كشاورزي، باغ داري، دام‌داري و صنايع دستي تشكيل مي‌دهد. اين منطقه به لحاظ صنايع از رونق نسبي برخوردار بوده و صنايع‌ماشيني،‌ كارخانه‌هاي فيلترسازي، نساجي،ساخت وسايل كشاورزي مانند بيل سازي، صنايع غذايي، آجر فشاري، كارگاه ريسندگي و بافندگي، سنگ بري، سرنگ سازي و مصنوعات فلزي در اين شهرستان داير و مشغول به كار هستند.صنايع دستي يكي از فعاليت‌هاي اقتصادي اين شهرستان است كه شامل نجاري، منبت‌كاري، صابون سازي، قالي،گليم و گيوه‌بافي مي‌شود. پل‌تاريخي فرسفج، قلعه اشتران، دره سركان، دره آرتيمان، امام‌زاده شاه‌زاده ناصر، پير كمر بسته سركان، قلعه دختر (قز قلعه سي)، مسجد جامع تويسركان، درخت چنار كهنسال مسجد باغوار، كاروان‌سراي شاه‌عباسي فرسفج، دره‌ي گزندر، دره‌ي فاران، دره‌ي شهرستانه، شهر بازي و بوستان نبوت و بازار سنتي سرپوشيده مهم‌ترين ديدني‌هاي شهرستان تويسركان را تشكيل مي‌دهند.
مکان هاي ديدني و تاريخي
پل تاريخي فرسفج، قلعه اشتران، دره سركان، دره آرتيمان، امام‌زاده شاه‌زاده ناصر، پير كمر بسته سركان، قلعه دختر (قز قلعه سي)، مسجد جامع تويسركان، درخت چنار كهنسال مسجد باغوار، كاروان‌سراي شاه‌عباسي‌فرسفج، دره‌ي گزندر، دره‌ي فاران، دره‌ي شهرستانه، شهربازي و بوستان نبوت و بازار سنتي سرپوشيده مهم‌ترين ديدني‌هاي شهرستان تويسركان را تشكيل مي‌دهند.
صنايع و معادن
صنايع ماشيني،‌ كارخانه‌هاي فيلترسازي، نساجي،ساخت وسايل كشاورزي مانند بيل سازي، صنايع غذايي ( آرد )، آجر فشاري، كارگاه ريسندگي و بافندگي، سنگ بري، سرنگ سازي و مصنوعات فلزي در اين شهرستان داير و مشغول به كار هستند. كاني‌هاي شهرستان تويسركان را كان سنگ گرانيت،‌ كوارتز، فلدسپات، و ميكا تشكيل‌ مي‌دهد که در اطراف روستاي شهرستانه به طور مكانيكي بهره‌ برداري مي شود.
کشاورزي و دام داري
تويسركان يك ناحيه‌كشاورزي و دام‌داري است. مهم‌ترين محصولات كشاورزي و باغ‌داري تويسركان را گندم، جو، بنشن، تره بار، سيب، گلابي، هلو، زرد آلو، بادام، انگور و گردو تشكيل مي‌دهد که گردوي آن بسيار شهرت دارد. ديگر محصولات کشاورزي نيز بعضي به صورت تازه و بعضي به صورت خشك‌بار صادر مي‌شوند. پرورش دام در اين استان توسط روستاييان صورت گرفته و بيش‌تر شامل گوسفند، گاو و بز مي‌شود فرآورده‌هاي دامي اين شهرستان صادر مي شوند. علاوه بر آن پرورش طيور به شيوه صنعتي در حد خود كفايي اهالي انجام مي شود. مشخصات جغرافياييتويسركان از شمال به شهرستان هاي همدان و اسدآباد، از خاور به شهرستان ملاير، از جنوب به شهرستان نهاوند و از باختر به شهرستان كنگاور محدود مي‌شود. تويسركان در 48 درجه و 28 دقيقه درازاي جغرافيايي و34 درجه و 34 دقيقه پهناي جغرافيايي و بلندي 1780 متري از سطح دريا قرار دارد. اين شهرستان از دو بخش مركزي و بخش قلقل رود تشكيل شده است. كوه مرتفع الوند كه از كوهستان هاي فرعي گران‌كوه زاگرس به شمار مي‌رود مرز طبيعي تويسركان، همدان و ملاير را تشكيل مي‌دهد. آب و هواي تويسركان نسبتا سرد و خشك است. جمعيت شهرستان تويسركان 118954 نفر در سرشماري 1375 بر آورد شده است. اقتصاد شهرستان تويسركان بر كشاورزي، دام‌داري و صنايع (ماشيني و دستي) استوار شده است. مهم ترين ايل اين شهرستان، ايل تركاشوند است كه محل ييلاقي آن ها تويسركان و قشلاق شان انديمشك است. مدت استقرار آن ها بين 4 تا آمد هستند. بخشي از اين ايل از طريق دام‌داري و بخش ديگر از طريق كشاورزي و صنايع دستي امرار معاش مي كنند. زبان مردم شهرستان تويسركان تركي و فارسي با گويش لري ( لكي) بوده و دين آن ها اسلام و مذهب شان شيعه است. مركز شهرستان تويسركان در مسير راه آسفالت فرعي كنگاور - جوكار قرار گرفته و از اين طريق به طول 38 كيلومتر به سمت جنوب خاوري تا جوكار و به طول 45 كيلومتر به سمت غرب تا كنگاور فاصله دارد. هم چنين يك راه فرعي شني به سمت شمال باختري به طول 73 كيلومتر تا اسد آباد كشيده شده است. وجه تسميه و پيشينه تاريخيشهر قديمي «رودآور» داراي سه قصبه « توي »، « سركان » و « شكان » بود. اين شهر پس از حمله مغول اهميت خود را از دست داد و مردم آن به قصبه « توي » روي آوردند و به تدريج آن جا را آباد كردند. قصبه شكان در اثر زلزله خراب شد،‌ اما سركان به فاصله 10 كيلومتري شمال غرب تويسركان هنوز پابرجاست و اكنون يكي از شهرهاي شهرستان تويسركان است. تويسركان فعلي كه از تركيب دو كلمه « توي » و « سركان » ساخته شده است، همان قصبه « توي » قديمي است. از سوي ديگر وجود آرامگاه حضرت حبقوق نبي (ع ) ( در مركز آن شهر و نزديك « رود آور » سابق ) با توجه به زمان زندگي آن حضرت در حدود 700 سال قبل از ميلاد و كاوش هاي باستان شناسي اطراف بقعه، نشان‌گر قدمت و وجود آباداني منطقه در آن عصر است. تويسركان در دوره هاي صفويه و قاجاريه نيز مورد توجه بوده است و از اين دو دوره آثاري در شهر به جا مانده كه مي توان به بازار دوره قاجار اشاره کرد.

مسجد جامع
اين بنا در حاشيه غربي راسته بازار در خيابان شهيد باهنر واقع گرديده و از دو مسجد شمالي و جنوبي تشكيل شده است قسمت شمالي ‚ مسجدي از دوره صفويه ‚ همزمان با مدرسه شيخ علي خان زنگنه و حمام خان بود كه به مرور روبه خرابي گذاشت تااينكه در دوره اخير به كلي خراب شد و مسجد جديدي به جاي آن نهادند . اين مسجد سابقا به نام شبستان معروف بود و در حال حاضر مسجد اصلي به حساب مي آيد . به روايت معمرين محلي ‚ ساختمان قديمي مسجد داراي ستون هاي سنگي بزرگ مدور و طاق ها و رواق هايي مناسب با تزيينات زيباي آجركاري و كاشيكاري و ازاره مرمري نفيس بوده است مسجد ديگر كه مسجد جامع شهر خوانده مي شود ‚ داراي شبستاني با طاق رفيع و دو مناره و گنبد بزرگي بوده كه در دوره اخير به علت نقص فني ويران گرديده و به جاي آن ‚ پوشش ساده مسطحي بر پا شده است . گذشته از گنبد ‚ تعمير و مرمت قسمت فوقاني گلدسته ها نيز شكل قديمي آن را تغيير داده است . شبستان زيرين گنبد فوق الذكر با ارتفاع زياد ‚ مشخصه معماري دوره قاجاريه است و در طرفين آن ‚ دو شبستان ديگر واقع است كه از هر كدام مدخل بزرگي به صحن حياط باز مي شود حياط مسجد به طول و عرض 30*18 متر در بين دو بخش شمالي و جنوبي قرار دارد . مسجد داراي دو ورودي شرقي و غربي است . ورودي غربي ‚ با ديوارهاي جانبي آجري و زيبا و در چوبي قديمي مزين شده است . مقابل اين در ‚ در جبهه غربي كوچه ‚ بناي آجري بقعه مانند آرامگاه ميرزا همايون - امام جمعه تويسركان - و عده اي ديگر از بزرگان خاندان امامي واقع است . فضاي كوچه حد فاصل آرامگاه و در ورودي مسجد ‚ مسقف است بر طبق كتيبه تاريخي مناره مسجد ‚ اين مسجد درسال 1271 ه . ق توسط ميرزا همايون - جد خاندان امامي - ساخته شده است
مسجد جولاستان/جولستان
اين بنا در خيابان شهدا ( جئلستان )گرديده و در دوره اخير ‚ بناي جديدي جايگزين بناي قديمي آن شده است . بناي قديمي حدود 200 سال پيش توسط حاج بيك محمد در مظهر قنات جولاستان ساخته شده و مسطح آن حدود 1/5 متر پايين تر از كوچه هاي اطراف قرار داشته است . بناي قديمي داراي شبستاني ستوندار با ستون هاي آجري چهار گوش و پوشش طاق و گنبد و ايوان مسقف سراسري بوده است در حدود 1343 شمسي ‚ مسجد جديد با حدود نهصد متر بنا در دو طبقه ‚ جايگزين بناي قديمي شد