آرتیمان کهن, نگین تویسرکان

تقویمی که امروز از آن استفاده می کنیم، جزو دقیق ترین گاهشماری های جهان است. این تقویم که 125 سال (و نه 1388 سال) بیشتر عمر ندارد، در طول عمر خود

فراز و نشیب های فراوانی را پشت سر گذاشته است.

تقویم هجری شمسی را نخستین بار عبدالغفارخان نجم الدوله استخراج کرد. او عبارت 1264 شمسی را در حاشیه تقویم سال 807 جلالی مطابق 3-1302 هجری قمری ذکر کرد و از آن تاریخ به بعد، تقویمی را در ایران رایج کرد که اساس آن شمسی و مبداء آن هجرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) از مکّه مکرمه به مدینه منوره باشد. البته تقویمی که او نوشت، به تقویم هجری شمسی برجی معروف است که اصول آن به قرار زیر است:

• مبداء آن، اول فروردین ماه سال شمسی هجرت پیامبر اسلام از مکّه مکرمه به مدینه منوره است که 119 روز قبل از اول محرم سال اول هجری قمری و مطابق با روز جمعه 19 مارس 622 میلادی است.

• لحظه تحویل سال مقارن با عبور مرکز خورشید از نقطه اعتدال بهاری است، وقتی که خورشید از نیم کره جنوبی وارد نیمکره شمالی آسمان می شود. این لحظه که اول برج حمل نامیده می شود، نوروز نامیده می شود و همیشه بر روز اول بهار منطبق است.

• سال هجری شمسی برجی از نوع سال شمسی حقیقی است، یعنی مدت زمان دو عبور متوالی مرکز خورشید از نقطه اعتدال بهاری. مدت متوسط آن 365 شبانه روز و 5 ساعت و 48 دقیقه و 2/45 ثانیه اندازه گیری شده؛ اما مدت سال شمسی حقیقی ثابت نیست و بر اثر تغییر تعدادی از پارامترهای نجومی، تغییر می کند.

مدت سال شمسی حقیقی در دوره ای50 ساله (1385-1335هـ.ش ) بین 365 شبانه روز و 5 ساعت و 42 دقیقه تا 365 شبانه روز و 6 ساعت و 4 دقیقه در تغییر بوده است. توجه داشته باشید این مقدار متفاوت با سال نجومی است که زمین یک دور کامل به دور خورشید می گردد و مقدار آن 365.2564 شبانه روز معادل 365 شبانه روز و 6 ساعت و 9 دقیقه و 10 ثانیه است.

• این تقویم شامل 12 ماه حقیقی به نام « بُرج » است که به نام 12 صورت فلکی قدیمی منطقه البروج که خورشید هر سال از آن ها عبور می کند، نام گذاری شده است. از حدود 20 قرن قبل از آن، منجمان دایره البروج را به 12 برج مساوی قرارداری تقسیم کرده بودند که اغلب متفاوت از آن صورت فلکی ای است که خورشید در آن به سر می برد.

ضمن آن که به دلیل حرکت تقدیمی زمین، محور زمین هر 25800 سال یک بار در آسمان دور می زند و برج ها در این بازه زمانی یک دور کامل روی تمام صورت های فلکی گردش می کنند (همین حرکت موجب تفاوت بین سال شمسی حقیقی و سال نجومی است).

از سوی دیگر، به دلیل حرکت ظاهری غیر یکنواخت مرکز خورشید در آسمان، طول هر برج از 29 تا 32 روز متفاوت بود و همانند ماه قمری، گاه پیش می آمد که طول یک برج از سالی به سال دیگر تغییر کند. هر 4 یا 5 سال یک بار نیز مجموع طول سال به 366 شبانه روز می رسید و به اصطلاح، سال کبیسه می شد.

تقویم هجری شمسی برجی در آغاز رسمی نبود و تنها در تقویم های قدیمی و در امور گمرکات و مالیّه ایران مورد استفاده قرار می گرفت؛ تا آن که در سال 1328 هجری قمری / 1288 هجری شمسی، میرزا عبدلحسین خان شیبانی وحیدالملک، نماینده تهران در مجلس شورای ملّی، طرحی با موضوع قید تاریخ کلیه معاملات و مبادلات مشترکه عمومی را از تاریخ قمری به هجری شمسی برجی پیشنهاد کرد. این پیشنهاد در دوره دوم مجلس شورای ملی ایران در ماده 3 قانون محاسبات عمومی، مصوّب 21 صفر 1329 / 2 حوت 1289 پذیرفته شد و تقویم هجری شمسی بُرجی به عنوان مقیاس رسمی زمان در محاسبات دولتی تصویب شد.

تقویم هجری شمسی

در اواخر سال 1303 هجری شمسی بُرجی، جمعی از نمایندگاه دوره پنجم مجلس شورای ملی ایران، طرحی را پیشنهاد کردند که نام برج های عربی متداول در تقویم بُرجی به نام های فارسی تبدیل شود و نام سال ها در دوره دوازده حیوانی رایج نیز متروک شود. پس از بحث های فراوان، بالاخره در جلسه 148 مجلس شورای ملی ایران در شب سه شنبه 11 فروردین 1304، قانون تبدیل بروج به ماه های فارسی از نوروز 1304 شمسی به تصویب رسید و تقویم هجری شمسی به عنوان تقویم رسمی کشور پذیرفته شد.

تقویم هجری شمسی که تا امروز تقویم رسمی کشور است، به غیر از نام و طول هر ماه همانند تقویم هجری شمسی بُرجی است. نام ماه های تقویم هجری شمسی ریشه اوستایی دارند و از القاب اهورا مزدا یا اسامی فرشتگان انتخاب شده است.

تقویم هجری شمسی از لحاظ نجومی و طبیعی، از بهترین و دقیق ترین تقویم های جهان محسوب می شود. برخی از دلایل برتری این تقویم به ترتیب زیر است:

• مدت سال شمسی، نوروز و کبیسه های تقویم هجری شمسی دقیقا بر مبنای محاسبات نجومی تعیین می شود. تقویم هجری شمسی، تنها تقویم متداول در جهان است که علاوه بر کبیسه های چهارساله، کبیسه پنج ساله نیز دارد. وجود کبیسه های پنج ساله، باعث انطباق دایمی و دقیق تر تقویم هجری شمسی با فصول طبیعی می شود.

• تعداد روزهای ماه های تقویم هجری شمسی مبنای نجومی و طبیعی دارد. به عبارت دقیق تر، تعداد روزهای ماه ها با مدت حرکت ظاهری غیر بکنواخت مرکز خورشید روی دایره البروج هماهنگی کامل دارد.

• آغاز سال تقویم هجری شمسی، با سالگرد تولد بهار و آغاز شکوفایی دوباره طبیعت شروع می شود.

منبع خبر:

گاه‌شماری هجری خورشیدی یا گاه‌شماری هجری شمسی برپایهٔ گاه‌شماری جلالی با مبدأ هجری است.

گاه‌شماری هجری شمسی، اکنون در کشورهای ایران و افغانستان گاه‌شمار رسمی است. این گاه‌شماری در ایران با تصویب مجلس شورای ملی در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴، گاه‌شمار رسمی کشور اعلام شد.

مبدأ گاه‌شماری

مبدأ گاه‌شماری هجری خورشیدی مانند گاه‌شماری هجری قمری، سال هجرت پیامبر اسلام، محمد، سال ۶۲۲ میلادی از مکه به مدینه می باشد. آغاز هجرت پیامبر اسلام از مکه روز دوشنبه (۱ ربیع‌الاول/ ۲۴ شهریور سال ۱ هجری) برابر با ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولینی) و ۱۶ سپتامبر ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) و ورود پیامبر به مدینه روز ۸ ربیع‌الاول همان سال می باشد.

سرآغاز گاه‌شماری

سرآغاز گاه‌شماری هجری شمسی روز جمعه «۱ فروردین سال ۱ هجری خورشیدی» (۲۹ شعبان ۱ سال پیش از هجرت) برابر با ۱۹ مارس ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولینی) و ۲۲ مارس ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) است.^[۱] البته روز اول سال یک هجری شمسی ( از ا فروردین تا ۲۴ شهریور) برابر است با ۵ ماه و ۲۴ روز پیش از هجرت پیامبر (کمتر از یک سال) میباشد.

سال، فصل‌ها، ماه‌ها و روزها

این گاه‌شماری از ۳۶۵ روز در قالب ۱۲ ماه تشکیل شده است و براساس گاه‌شماری جلالی (دقیق‌ترین تقویم جهان) سرآغاز آن اعتدال بهاری در نیمکرهٔ شمالی است. با این تفاوت که مبدأ آن هجری است. طراحان گاه‌شماری جلالی، گروهی ریاضیدان و اخترشناس بودند که نامدارترین آنها حکیم خیام ریاضیدان و شاعر ایرانی بود. اینان به سفارش ملکشاه سلجوقی و با اصلاح گاه‌شماری یزدگردی به این گاه‌شمار نوین دست یافتند. گاه‌شماری جلالی با حفظ سرآغاز و طول سال با تغییر مبدأ، اسامی و طول ماه‌ها در قالب گاه‌شماری هجری شمسی برجی درآمده و باز با تغییراتی در طول ماه‌ها ضمن تنوع اسامی آنها، عنوان تقویم هجری شمسی پیدا کرد.

این تقویم بر پایه سال اعتدالی خورشیدی برابر با ۳۶۵٫۲۴۲۱۹۸۷۸ روز است. که سال تقویمی آن ۳۶۵ و ۳۶۶روزه (کبیسه) می‌باشد.

هر سال دارای ۴ فصل با نام‌های بهار، تابستان، پاییز، و زمستان است و هر فصل ۳ ماه دارد و هر ماه تقریبا ۴ هفته و هرهفته ۷ روز با نام‌های شنبه، یکشنبه، دوشنبه، سه‌شنبه، چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه (آدینه) دارد. هر سال با ۱ فروردین و فصل بهار آغاز می‌شود.

بلندترین روز سال در ۱ تیر و بلندترین شب سال در شب یلدا (از غروب ۳۰ آذر تا طلوع آفتاب در ۱ دی) رخ می‌دهد. طول ماه‌های این گاه‌شماری در طول تاریخ و در کشورهای مختلف متفاوت بوده است، ولی از حدود سال ۱۳۴۸ در ایران و افغانستان طول ماه‌ها یکسان است.^[۲] طول و نام کنونی این ماه‌ها در جدول زیر آمده است.

تاریخچه

گاه‌شماری هجری خورشیدی، تکامل‌یافته گاه‌شماری ایرانی در دوره اسلامی با مبدأ هجری است. گاه‌شماری ایرانی برگرفته از گاهشماری بابلی با سال ۱۲ماه سی روزه بوده که هر ۶سال یکبار ۱۳ماهه می‌شده‌است. همه اینگونه تقویم‌های ۳۶۵روزه برگرفته از تقویم مصری اند. این تقویم در دوره هخامنشیان تغییراتی کرده و بصورت تقویم زرتشتی درآمد. در زمان اردشیر اول پادشاه ساسانی تقویم ایرانی متاثر از تقویم جولیانی به سال ۳۶۵روزه درآمد و به آخر سال ۵ روز اضافه شد و در دوره یزدگرد سوم هم تغییراتی کرد. پس از شکست ایرانیان و تسلط اعراب گاه‌شماری هجری قمری جایگزین تقویم خورشیدی ایرانی شد. اما بجت ضرورت تعیین سال فصلی و مالی جهت زمان پرداخت مالیات کشاورزان، تقویم خورشیدی (ازجمله: گاه‌شماری خراجی) کاربرد داشت اما از مبدأ حقیقی آن گاه تا دوماه عقب می‌افتاد.^[۵] در ۳ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، گاه‌شماری جلالی که شکل کاملتر گاه‌شماری ایرانی بود ایجاد شد. این تقویم ضمن تغیراتی درقالب گاه‌شمار هجری خورشیدی (برجی) درآمده، در ۲ اسفند ۱۲۸۹ بعنوان گاه‌شماری مالی کشور رسمیت یافت. پس از آن با تغییراتی در عناوین ماه‌ها و تعدیل آنها درقالب تقویم هجری خورشیدی، در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ تقویم رسمی ایران اعلام شد. تا قبل از آن تقویم هجری قمری کاربرد عمومی داشت.^[۶]

گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی

گاه‌شماری هجری خورشیدی را نخستین بار عبدالغفارخان نجم‌الدوله اصفهانی (معلم ریاضیات مدرسه دارالفنون) با توجه به گاه‌شماری جلالی استخراج کرد. گاه‌شماری جلالی بدستور ملکشاه سلجوقی، براساس گاه‌شماری یزدگردی با تطبیق دقیق آغاز سال با اعتدال ربیعی شکل گرفت. مبدأ آن روز ۱۰ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، برابر با اول نوروز سال نخستین جلالی بود و طول ماه‌های آن مانند گاه‌شماری یزدگردی و اسامی آنها فارسی بوده است.^[۷]

نجم‌الدوله برای اولین بار عبارت ۱۲۶۴ هجری شمسی را در حاشیه تقویم سال ۸۰۷ جلالی مطابق ۳-۱۳۰۲ هجری قمری ذکر کرد و از آن تاریخ به بعد، گاه‌شماری را در ایران رایج کرد که برای اولین بار اساس آن شمسی و مبداء آن هجرت پیامبر اسلام از مکّه به مدینه باشد. ماههای آن براساس اسامی عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی (حمل، ثور، جوزا ... حوت) و طول آنها برمبنای توقف نسبی خورشید در بروج مذکور ۲۹ تا ۳۲روزه بود. گاه‌شماری که او نوشت، به گاه‌شماری هجری شمسی بُرجی معروف است. این گاه‌شمار در دوره دوم مجلس شورای ملی ایران در ۲۱ صفر ۱۳۲۹ مطابق ۲ اسفند (حوت) ۱۲۸۹، به عنوان مقیاس رسمی زمان محاسبات مالی کشور پذیرفته شد.^[۸][۹] دست‌کم‌ تا ربع ‌قرن‌ پیش‌ از آن، تقویمهایی‌ بر اساس‌ گاه‌شماری هجری‌ شمسی‌ در ایران‌ استخراج‌ و چاپ‌ می‌شد. ۱۵ سال بعد در پنجمین‌ دوره‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌‌ قانون‌ گاه‌شماری هجری‌ شمسی‌ به تصویب رسید‌.^[۱۰]

ماه‌های گاه‌شمار هجری خورشیدی برجی، بین ۲۹ تا ۳۲روزه و طول ماه‌ها در هرسال بستگی به توقف سالانه خورشید در هر برج متفاوت بوده است. طول ماه‌ها: حمل (۳۰ یا ۳۱روزه)، ثور (۳۱ یا ۳۲روزه)، جوزا (۳۱ یا ۳۲روزه)، سرطان (۳۱ یا ۳۲روزه)، اسد (۳۱ یا ۳۲روزه)، سنبله (۳۰ یا ۳۱روزه)، میزان (۳۰ یا ۳۱روزه)، عقرب (۲۹ یا ۳۰روزه)، قوس (۲۹ یا ۳۰روزه)، جدی (۲۹ یا ۳۰روزه)، دلو (۲۹ یا ۳۰روزه)، حوت (۲۹ یا ۳۰روزه).^[۱۱]

گاه‌شماری رسمی ایران

گاه‌شماری هجری خورشیدی، بر اساس مبانی گاه‌شماری جلالی (ایجاد شده در ۴۷۱ قمری) و پس از تغییراتی در گاه‌شماری جلالی در قالب گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی در سال ۱۲۸۹ خورشیدی برای امور مالی کشور رسمیت یافت. با تغییراتی در عناوین ماه ها و تعدیل آنها در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ هجری خورشیدی تقویم رسمی ایران اعلام شد.^[۱۲]

در آخرین‌ روزهای‌ سال‌ ۱۳۰۳ و اولین‌ روزهای‌ سال‌ ۱۳۰۴ ش‌، نمایندگان‌ پنجمین‌ دوره‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ گاه‌شماری هجری‌ شمسی‌ کنونی‌ ایران ‌را ‌تصویب‌ کردند. بر اساس‌‌ این‌ قانون‌ استفاده‌ از گاه‌شماری خَتا و اویغور ( گاه‌شماری دوازده‌ حیوانی‌) منسوخ‌ شد (در حالی‌ که‌ استفاده ‌از گاه‌شماری دوازده‌ حیوانی‌ همچنان‌ در فرهنگ‌ عمومی‌ مردم ‌ایران‌ رواج‌ دارد.) و گاه‌شماری هجری‌ شمسی ‌با مبدأ هجرت‌ پیامبر اسلام‌ از مکه‌ به‌ مدینه‌ و با طول‌ سال‌ شمسی‌ و با نام‌ ماه های‌ فارسی‌ میانه‌ مورد استفاده ‌قرار گرفت‌. مبدأ این‌ گاه‌شماری، اول‌ فروردین‌ سال‌ اول‌ هجرت‌ پیامبر است‌؛ یعنی‌، ۱۱۹ روز پیش‌ از مبدأ گاه‌شماری ‌هجری‌ قمری‌ و ۱۷۹ روز پیش‌ از هجرت‌. در عمل‌ بین‌ کبیسه‌های ‌اعمال‌ شده‌ در این‌ گاه‌شماری با گاه‌شماری جلالی‌ اختلافهایی ‌وجود دارد. آنزمان برای‌ رفع‌ چنین‌ اختلافاتی‌ در گاه‌شماری هجری‌ شمسی‌، هیئت‌ اصلاح‌ تقویم‌‌‌ تشکیل ‌شده‌‌. این‌ هیات همان‌ روش‌ کلی کبیسه‌گیری‌ گاه‌شماری میلادی‌ گرگوری‌ را پیشنهاد کرد و‌ علاوه بر آن آرایه‌ جدیدی‌ برای تعدیل کبیسه‌گیری عرضه‌ نمود. امروزه‌ روش‌ سهل‌ ممتنعی‌ برای‌ استخراج‌ دوره‌های‌کبیسه‌ در گاه‌شماری هجری‌ شمسی‌ ابداع‌ شده‌ است‌. طول ماه های آن در نیمه نخست سال ۳۱روزه و درنیمه دوم سال ۳۰روزه است که در سالهای غیرکبیسه ماه آخر ۲۹روزه است. سال های عادی آن ۳۶۵روزه و هر چهار یا پنج سال یکبار کبیسه‌گیری ۳۶۶روزه می‌شود. تنها دریک وقفه زمانی بین ۲۴ اسفند ۱۳۵۴ تا ۵ شهریور ۱۳۵۷، تقویم شاهنشاهی تقویمی جدید با مبدأ تقریبی آغاز حکومت کوروش، فقط با مبدأ متفاوت (۱۱۸۰ سال افزوده) نسبت به تقویم هجری شمسی، بجای آن تقویم رسمی ایران اعلام شده بود.^[۱۳]

گاه‌شماری رسمی افغانستان

در ۱۳۴۰ هجری‌ قمری‌/ ۱۳۰۱ ش‌، در پی‌ اصلاحاتی‌ که ‌امان‌الله‌خان‌ در جامعه‌ افغانستان‌ صورت‌ داد و بر اساس‌ یکی‌ از نظامنامه‌هایی‌ که‌ دولت‌ او صادر کرد، گاه‌شماری رسمی‌ افغانستان ‌هجری‌ شمسی‌ شد و برای‌ نام‌ ماه های‌ سال‌ نام های‌ عربی‌ صورت های‌ فلکی ‌منطقه‌البروج‌ در نظر گرفته‌ شد. پیش‌ از رسمی‌ شدن‌ این‌ گاه‌شماری‌، از آن‌ در جوامع‌ شهری‌ افغانستان‌ در کنار گاه‌شماری‌ هجری‌ قمری‌ و گاه‌شماری‌ میلادی‌ استفاده‌ می‌شده‌ است‌. اکنون نیز تقویم رسمی ایران و افغانستان با تفاوت اسامی ماه ها از هر جهت گاه‌شماری یکسان به حساب می‌آیند.^[۱۴]

گاه‌شماری هجری شمسی ام‌القری

گاه‌شماری اُم‌القُری، در اصل هجری قمری و گاه‌شماری رسمی کشور عربستان سعودی است که گاه‌شماری هجری شمسی ضمیمه آن است. این گاه‌شماری سال ۱۳۴۶ قمری آغاز شد و از سال ۱۴۰۰ قمری زیر نظر گروه نجومی استخراج می‌شد و از سال ۱۴۲۰ قمری، آغاز ماه‌های قمری آن براساس محاسبه نجومی تولد ماه (مقارنه ماه)، باتوجه به غروب خورشید قبل از افول ماه، طبق موقعیت و افق کعبه در شهر مکه محاسبه می شود. در گاه‌شماری هجری شمسی ضمیمه آن، ماه‌ها با عنوان عربی برج های دوازده‌گانه فلکی است.^[۱۵]

گاه‌شماری هجری شمسی در دیگر جاها

در زمان‌ حکومت اکبرشاه‌ (حکومت: ۹۶۳ تا ۱۰۱۴ قمری)، سومین پادشاه ‌امپراتوری‌ بابری‌‌ هند، در کنار دیگر گاه‌شماری های مرسوم، گاه‌شماری‌ فصلی ‌که‌ گونه‌ای‌ گاه‌شماری‌ شمسی‌ با مبدأ گاه‌شماری‌ هجری ‌بود. برخی مورخین در زمان او در کتب خود در کنار استفاده‌ از گاه‌شماری‌ هجری ‌قمری‌، کلیه‌ تاریخ های‌ مورد نظر خود را، در محدوده‌ زمانی‌ ۸۵۰ تا ۹۸۴ هجری‌، با گاه‌شماری‌ با مبدأ رحلت ‌پیامبر نیز‌ تاریخگذاری‌ کرده‌اند.^[۱۶]

در ۱۳۰۷ هجری‌ قمری‌/ ۱۸۸۹ میلادی‌، (۱۲۶۸ خورشیدی) غازی‌ احمدمختار پاشا، صدراعظم‌ و محقق‌ ترک‌، گونه‌ای‌ از گاه‌شماری‌ هجری ‌شمسی‌ را پیشنهاد نمود. ارکان ‌این‌ گاه‌شماری‌ از نظر مبدأ و تطبیق‌ نسبی‌ آن‌ با فصول‌، مانند گاه‌شماری‌ هجری‌ شمسی‌ ایران‌ است‌، با این‌ تفاوت‌ که‌ در این‌ گاه‌شماری‌ پیشنهادی‌ آرایه‌ کبیسه‌ها همانند گاه‌شماری ‌میلادی‌ گرگوری‌ می‌باشد. این‌ گاه‌شماری‌ پیشنهادی‌ در دوره‌ معاصر نیز در کنار گاه‌شماری های‌ میلادی‌ و مالی‌ و هجری‌ قمری‌، بر روی‌ گاه‌شماری های‌ سالانه‌ چاپ‌ ترکیه‌ ذکر می‌شود.^[۱۷]

گاه‌شماری حیوانی نیز گاه‌شماری شمسی - قمری، به نوعی با مبدأ هجری بوده است که پس از حمله مغول در ایران، افغانستان و بعضی سرزمین های تحت تصرف آنها کاربرد داشت.^[۱۸]

جستارهای وابسته

• گاه‌شماری هجری قمری
• گاه‌شماری میلادی
• گاه‌شماری خورشیدی

پانویس‌ها و منابع

• تاریخ‌شناسی، پایهٔ پیش‌دانشگاهی، رشتهٔ علوم انسانی، دفتر برنامه‌ریزی و تالیف کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۵. (بازنگری شده)
• http://www.fourmilab.ch/documents/calendar
• تقویم سنتی استاد مصباح زاده